رادیولوژی چیست؟، انواع، کاربرد و عوارض

رادیولوژی یکی از مهم‌ترین ابزارهای تشخیصی پزشکی است و به پزشک اجازه می‌دهد بدون جراحی، تمامی اجزا و بافت‌های حیاتی داخل بدن را مشاهده کند. از شکستگی ساده‌ استخوان تا تومورهای کوچک، بسیاری از مشکلات با کمک همین تصاویر شناسایی می‌شوند.

در این متن توضیح می‌دهیم رادیولوژی چیست، چه انواعی دارد، چه عوارضی ممکن است داشته باشد و رادیولوژیست چه کسی است.

رادیولوژی چیست؟

رادیولوژی یک تخصص پزشکی است که با تهیه و بررسی تصاویر اندام‌ها و دستگاه‌های بدن، به تشخیص بیماری یا آسیب کمک می‌کند.

بخشی از روش‌های رادیولوژی از اشعه ایکس استفاده می‌کنند، مثل عکس ساده، سی تی اسکن و ماموگرافی. بخشی دیگر، مثل سونوگرافی و ام آر آی، بدون اشعه ایکس کار می‌کنند.

در یک مرکز رادیولوژی کار بین چند نفر تقسیم می‌شود. تکنولوژیست (رادیوگراف) بیمار را آماده می‌کند و تصویر را می‌گیرد. سپس رادیولوژیست تصویر را بررسی می‌کند و گزارش آن را برای پزشک معالج می‌فرستد. پزشک معالج با کمک این گزارش درباره‌ تشخیص و درمان تصمیم می‌گیرد.

انواع رادیولوژی

رادیولوژی سه شاخه‌ اصلی دارد:

• رادیولوژی تشخیصی
• رادیولوژی مداخله‌ای
• آنکولوژی پرتویی (رادیوتراپی)

هر شاخه زیرتخصص‌های خودش را دارد.

رادیولوژی تشخیصی

انواع روش‌های رادیولوژی تشخیصی به پزشک کمک می‌کند ساختارهای داخل بدن را با دقت بالا ببیند.

انواع رادیولوژی تشخیصی شامل موارد زیر هستند:

• عکس ساده
• سی تی اسکن
• ام آر آی
• سونوگرافی
• ماموگرافی
• پت اسکن
• فلوروسکوپی

رادیولوژیست تشخیصی با این تصاویر می‌تواند بیماری را تشخیص دهد، پاسخ بدن به درمان را دنبال کند و بیماری‌هایی مثل سرطان پستان، سرطان روده‌ بزرگ یا بیماری قلبی را غربالگری کند.

رادیولوژی مداخله ای

در رادیولوژی مداخله‌ای پزشک با کمک سی تی، سونوگرافی یا ام آر آی، کاتتر، سیم و ابزارهای کوچک را به محل مورد نظر می‌رساند.

این روش معمولاً برش کوچک‌تری لازم دارد و برای تومورها، انسداد رگ‌ها، فیبروم رحم، کمردرد و مشکلات کبد و کلیه به کار می‌رود.

رادیوتراپی

آنکولوژی پرتویی، پرتو را برای درمان به کار می‌برد، نه برای تصویربرداری.

متخصص رادیوتراپی با پرتو درمانی، سرطان و برخی بیماری‌های غیرسرطانی را درمان می‌کند. همچنین دوزی را انتخاب می‌کند که بیشترین اثر را روی بیماری و کمترین آسیب را به بافت سالم داشته باشد.

کاربردهای رادیولوژی

کاربرد اصلی این روش تشخیص مواردی مثل:

• پیداکردن شکستگی
• عفونت
• تومور
• مشکلات رگ‌ها
• اندام‌های داخلی

اما نقش آن به همین‌جا ختم نمی‌شود.

تصویربرداری در غربالگری هم به کار می‌رود؛ مثلاً ماموگرافی می‌تواند تغییرات پستان را پیش‌از بروز علائم نشان دهد.

در رادیولوژی مداخله‌ای، تصویر مثل نقشه‌ای زنده مسیر سوزن و کاتتر را به پزشک نشان می‌دهد.

پزشکان همچنین با تصویربرداری‌های تکراری بررسی می‌کنند که بیماری به درمان، مثلاً شیمی درمانی، پاسخ داده یا نه.

در نهایت، تصاویر به جراح کمک می‌کنند قبل از عمل، محل دقیق مشکل را بشناسد و برنامه‌ریزی بهتری داشته باشد.

بیشتر بخوانید: نورولوژی

عوارض رادیولوژی

بیشتر آزمایش‌های تصویربرداری کم‌خطرند، اما دو نکته را باید بدانید.

پرتو: عکس ساده، سی تی اسکن، فلوروسکوپی و پزشکی هسته‌ای از پرتوی یونیزان استفاده می‌کنند. این پرتو می‌تواند خطر بروز سرطان را در طول عمر کمی بالا ببرد. اما این خطر معمولاً بسیار کم است و فایده‌ یک آزمایش ضروری از آن بیشتر است.

برای درک بهتر، دوز یک عکس ساده‌ قفسه‌ سینه تقریباً برابر با ۱۰ روز پرتوی طبیعی محیط است. درحالی‌که سی تی اسکن قفسه‌ سینه تقریباً معادل دو سال آن است.

کودکان به پرتو حساس‌ترند و در بارداری باید حتماً پیش‌از آزمایش به پزشک و تکنولوژیست اطلاع داد. سونوگرافی و ام آر آی از اشعه ایکس استفاده نمی‌کنند.

ماده‌ حاجب: در برخی سی تی اسکن‌ها و ام آر آی برای دیدن بهتر تصویر، ماده‌ای از راه رگ یا دهان داده می‌شود. واکنش‌های حساسیتی بیشتر خفیف‌اند، مثل خارش یا کهیر، و واکنش شدید نادر است. افراد دارای بیماری شدید کلیه ممکن است در معرض خطر بیشتری باشند و پزشک در این موارد با دقت بیشتری تصمیم می‌گیرد. بنابراین سابقه‌ حساسیت، بیماری کلیه، دیابت و بیماری قلبی را حتماً به پزشک بگویید.

تفاوت رادیوگرافی و رادیولوژی چیست؟

این دو واژه اغلب به‌جای هم به کار می‌روند، اما معنی یکسانی ندارند. رادیولوژی یک تخصص پزشکی است و کل فرایند تشخیص و درمان با کمک تصویر را در بر می‌گیرد. در مقابل، رادیوگرافی یک روش مشخص تصویربرداری است که رادیوگراف (تکنولوژیست پرتوشناسی) انجام می‌دهد.

رادیوگراف پزشک نیست و تصویر را تفسیر نمی‌کند. کار او تهیه‌ تصویر باکیفیت، قراردادن درست بیمار و رعایت ایمنی پرتو است. تفسیر تصویر و نوشتن گزارش بر عهده‌ رادیولوژیست است.

به‌طور خلاصه، رادیوگرافی تصویر را می‌گیرد و رادیولوژی آن را معنی می‌کند. هر دو برای یک تشخیص درست لازم‌اند.

رادیولوژیست کیست؟

رادیولوژیست پزشکی است که پس از پایان دوره‌ی پزشکی، دوره‌ تخصصی را گذرانده است. این دوره معمولاً چند سال طول می‌کشد.

او تصاویر را بررسی می‌کند، در صورت نیاز آزمایش‌های بیشتری پیشنهاد می‌دهد و با پزشک معالج درباره‌ نتیجه صحبت می‌کند.

در بیشتر موارد رادیولوژیست خودش دستگاه سی‌تی یا ام آر آی را راه‌اندازی نمی‌کند؛ اما در بسیاری از سونوگرافی‌ها و در اقدامات مداخله‌ای، خودش کار را انجام می‌دهد.

برخی رادیولوژیست‌ها در زمینه‌ای خاص، مانند کودکان، پستان یا مغز و اعصاب، تخصص بیشتری می‌گیرند.