تشخیص سنگ کلیه: بررسی بهترین روش‌ها

تشخیص سنگ کلیه فقط با توجه به محل درد انجام نمی‌شود. درد پهلو می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد. علاوه بر این، بعضی سنگ‌ها تا زمان ورود به حالب (لوله‌ای که ادرار را از کلیه به مثانه می‌رساند) هیچ علامت و دردی ایجاد نمی‌کنند. به همین دلیل پزشک برای تشخیص سنگ کلیه، شرح حال و معاینه را با آزمایش ادرار، آزمایش خون و روش‌های تصویربرداری ترکیب می‌کند.

ما در این متن روش‌های مختلفی را که برای تشخیص سنگ کلیه کاربرد دارند، به تفکیک معرفی و بررسی می‌کنیم.

سنگ کلیه چیست؟

سنگ کلیه توده‌ای سخت از مواد معدنی و نمک‌های موجود در ادرار است که داخل کلیه شکل می‌گیرد. هنگامی که ادرار بیش از اندازه غلیظ می‌شود، موادی مانند کلسیم، اگزالات یا اسیداوریک می‌توانند به شکل بلور درآیند و به یکدیگر بچسبند. این بلورها به‌تدریج بزرگ‌تر شده و سنگ ایجاد می‌کنند.

سنگ ممکن است در کلیه باقی بماند یا وارد حالب شود. ورود سنگ به حالب می‌تواند جریان ادرار را محدود کرده و موجب درد شدید، انقباض حالب یا ورم کلیه شود.

سنگ‌های کلسیمی شایع‌ترین نوع هستند، اما سنگ‌های اسیداوریکی، استروویت و سیستین نیز وجود دارند.

علائم سنگ کلیه

علائم معمولاً زمانی ظاهر می‌شوند که سنگ حرکت کند یا مسیر خروج ادرار را ببندد.

مهم‌ترین نشانه، درد شدید و موج‌دار در پهلو یا پشت و زیر دنده‌هاست. این درد ممکن است به پایین شکم و کشاله ران انتشار پیدا کند و با حرکت سنگ، محل یا شدت آن تغییر کند.

سایر علائم احتمالی سنگ کلیه عبارت‌اند از:

• سوزش یا درد هنگام ادرار
• تکرر یا فوریت ادرار
• دفع مقدار کمی ادرار
• تهوع و استفراغ
• وجود خون در ادرار
• تب و لرز در صورت وجود عفونت
• صورتی، قرمز یا قهوه‌ای شدن
• کدر یا بدبو شدن ادرار

تب و لرز همراه با درد پهلو ممکن است نشانه عفونت دستگاه ادراری در کنار انسداد باشد و به ارزیابی سریع پزشکی نیاز دارد.

انواع روش‌های تشخیص سنگ کلیه

معاینه فیزیکی

پزشک ابتدا درباره محل و زمان شروع درد، شدت آن، سابقه ابتلا به سنگ، سابقه خانوادگی، داروهای مصرفی، رژیم غذایی و علائم ادراری سؤال می‌کند.

وجود تهوع، استفراغ، تب، لرز یا خون در ادرار نیز بررسی می‌شود. در معاینه، شکم و پهلو از نظر درد و حساسیت ناحیه کلیه بررسی می‌شوند.

پزشک همچنین ممکن است دمای بدن، فشار خون و نشانه‌های کم‌آبی را ارزیابی کند.

معاینه فیزیکی می‌تواند احتمال وجود سنگ یا بیماری‌های دیگر را مشخص کند، اما قطعاً به‌تنهایی برای تایید تشخیص سنگ کلیه کافی نیست.

آزمایش ادرار

یکی از بررسی‌های اولیه برای تشخیص سنگ کلیه است که وجود خون، گلبول سفید، باکتری، بلورها و بعضی مواد سنگ‌ساز را نشان می‌دهد.

اگر بیمار تب، لرز یا سایر علائم عفونت داشته باشد، ممکن است آزمایش کشت ادرار (Urine Culture) نیز انجام شود.

پس از برطرف شدن مرحله حاد، پزشک می‌تواند جمع‌آوری ادرار ۲۴ساعته را درخواست کند. این آزمایش میزان ادرار و موادی مانند کلسیم، اگزالات، سیترات، سدیم و اسیداوریک را بررسی می‌کند و بیشتر برای یافتن علت تشکیل سنگ و جلوگیری از عود آن کاربرد دارد.

آزمایش خون

برای بررسی عملکرد کلیه و عوارض احتمالی سنگ انجام می‌شود.

میزان کراتینین می‌تواند اطلاعاتی درباره عملکرد کلیه‌ها ارائه دهد. افزایش بعضی شاخص‌ها نیز ممکن است وجود عفونت یا اختلال عملکرد کلیه را مطرح کند.

اندازه‌گیری کلسیم و اسیداوریک خون در برخی بیماران به شناسایی عوامل زمینه‌ای تشکیل سنگ کمک می‌کند.

آزمایش خون محل و اندازه سنگ را نشان نمی‌دهد و باید همراه با تصویربرداری و سایر بررسی‌ها تفسیر شود.

رادیولوژی KUB

رادیوگرافی KUB تصویری ساده از کلیه‌ها، حالب‌ها و مثانه ایجاد می‌کند. این روش سریع، در دسترس و نسبتاً کم‌هزینه است و می‌تواند بعضی سنگ‌های حاوی کلسیم را نشان دهد.

محدودیت اصلی KUB این است که همه انواع سنگ در اشعه ایکس دیده نمی‌شوند. سنگ‌های کوچک یا سنگ‌هایی که روی استخوان‌ها یا محتویات روده قرار گرفته‌اند، ممکن است تشخیص داده نشوند.

بنابراین KUB معمولاً دقیق‌ترین روش اولیه نیست، اما برای پیگیری حرکت یا تغییر اندازه بعضی سنگ‌های قابل مشاهده با اشعه کاربرد دارد.

سونوگرافی

سونوگرافی کلیه با استفاده از امواج صوتی، تصاویری از کلیه‌ها و مثانه تهیه می‌کند و در آن از پرتو یون‌ساز استفاده نمی‌شود. این روش می‌تواند سنگ داخل کلیه، ورم کلیه و بعضی نشانه‌های انسداد مسیر ادرار را نشان دهد.

نداشتن پرتو باعث می‌شود سونوگرافی برای زنان باردار، کودکان و افرادی که باید کمتر در معرض اشعه قرار بگیرند، گزینه مناسبی باشد.

در نظر داشته باشید ممکن است سنگ‌های کوچک یا سنگ‌های قرارگرفته در بعضی قسمت‌های حالب در آزمایش دیده نشوند. بنابراین نتیجه طبیعی همیشه وجود سنگ حالب را رد نمی‌کند، به‌ویژه اگر علائم بیمار شدید باشند.

سی تی اسکن بدون تزریق

سی تی اسکن شکم و لگن بدون ماده حاجب، در یک فرد بزرگسال و غیر باردار که دچار درد ناگهانی پهلو شده است، معمولاً دقیق‌ترین روش تصویربرداری برای تشخیص سنگ کلیه و حالب محسوب می‌شود.

این روش می‌تواند محل، تعداد و اندازه سنگ را مشخص کند و نشان دهد که آیا سنگ موجب بسته شدن مسیر ادرار شده است یا خیر.

سی تی اسکن همچنین ممکن است بعضی علت‌های دیگر درد شکم و پهلو را نشان دهد.

محدودیت اصلی این روش، قرار گرفتن بیمار در معرض پرتو است. به همین دلیل، در بعضی مراکز از نوع کم‌دوز استفاده می‌شود.

در دوران بارداری معمولاً سونوگرافی در اولویت قرار دارد. برای بررسی اولیه سنگ ساده نیز اغلب به تزریق ماده حاجب نیازی نیست.

سی تی اوروگرافی

سی تی اوروگرافی با تزریق ماده حاجب و تصویربرداری در چند مرحله، کلیه‌ها، حالب‌ها و مثانه را با جزئیات بررسی می‌کند. این روش می‌تواند به شناسایی سنگ، انسداد، توده‌ها و بعضی علت‌های وجود خون در ادرار کمک کند.

این آزمایش معمولاً انتخاب اول برای درد ساده و مشکوک به سنگ نیست و بیشتر زمانی درخواست می‌شود که خون در ادرار به بررسی کامل نیاز داشته باشد یا پزشک به بیماری دیگری در دستگاه ادراری مشکوک باشد.

وجود حساسیت به ماده حاجب، بارداری و کاهش عملکرد کلیه باید پیش از انجام این آزمایش به پزشک اطلاع داده شود.

روش‌های تشخیصی دیگر

اگر بیمار سنگ را دفع کند، بررسی آزمایشگاهی آن می‌تواند ترکیب سنگ را مشخص کند. این اطلاعات برای انتخاب برنامه پیشگیری مناسب مفید است. آزمایش ادرار ۲۴ساعته نیز عوامل مستعدکننده تشکیل مجدد سنگ را بررسی می‌کند.

در شرایط خاص، ام آر اوروگرافی برای بررسی انسداد بدون استفاده از پرتو به کار می‌رود؛ هرچند معمولاً خود سنگ را به دقت CT نشان نمی‌دهد.

پیلوگرافی داخل وریدی یا IVP نیز یک روش قدیمی‌تر مبتنی بر اشعه ایکس و ماده حاجب است که امروزه در بسیاری از موارد جای خود را به اسکن سی تی داده است.

بیشتر بخوانید: سونوگرافی شکم

بهترین روش تشخیص سنگ کلیه چیست؟

برای بیشتر بزرگسالان غیر باردار با درد حاد پهلو، سی تی اسکن بدون تزریق دقیق‌ترین روش تصویربرداری است. اما بهترین روش باید با توجه به شرایط بیمار انتخاب شود.

سونوگرافی برای زنان باردار، کودکان و افرادی که کاهش مواجهه با پرتو در آن‌ها اهمیت دارد، انتخاب مناسب‌تری است.

در جدول زیر انواع روش‌های تشخیصی را می‌توانید باهم مقایسه کنید.