اختلال حرکت دورهای اندام (Periodic limb movement disorder) یکی از اختلالات حرکتی مرتبط با خواب است که با حرکات تکرارشونده و غیرارادی اندامها در هنگام خواب شناخته میشود. این حرکات معمولاً در پاها رخ میدهند، اما ممکن است بازوها را هم درگیر کنند.
نکته مهم این است که فرد اغلب از این حرکات آگاه نیست. اما نتیجه آن چیزی جز خواب بیکیفیت، بیدارشدنهای مکرر و خستگی مزمن روزانه نیست.
این اختلال خواب میتواند بهتنهایی بروز کند یا همراه با بیماریهای دیگر دیده شود. نادیدهگرفتن آن، بهویژه در موارد شدید، بهتدریج عملکرد ذهنی، تمرکز و سلامت عمومی فرد را مختل میکند.
انواع اختلالات حرکتی خواب چیست؟
اختلالات حرکتی خواب به گروهی از بیماریها گفته میشود که در آنها حرکتهای غیرطبیعی، تکراری یا ناخواسته در زمان خواب یا استراحت رخ میدهد. مهمترین آنها عبارتند از:
- سندروم پای بی قرار: میل شدید به حرکتدادن پاها در حالت بیداری، معمولاً همراه با حس ناخوشایند.
- گرفتگی عضلات پا در خواب: انقباض ناگهانی و دردناک عضله.
- دندان قروچه: فشردن یا ساییدن دندانها در خواب.
- اختلال رفتاری خواب REM: انجام حرکات خشن یا پیچیده هنگام دیدن رویا.
- اختلال حرکت دورهای اندام (PLMD): حرکات منظم و تکرارشونده اندامها که فقط در خواب دیده میشود. در ادامه توضیحات بیشتری در این مورد خواهیم داد.
اختلال حرکت دورهای اندام چیست؟
اختلال حرکت دورهای اندام یا اختلال PLMD با حرکات ریتمیک و تکرارشونده اندامها در خواب شناخته میشود. این حرکات اغلب شامل خمشدن مچ پا، زانو یا ران است.
هر حرکت چند ثانیه طول میکشد و معمولاً هر ۲۰ تا ۴۰ ثانیه تکرار میشود. این چرخه ممکن است دهها یا حتی صدها بار در یک شب اتفاق بیفتد.
تفاوت اصلی PLMD با سندرم پاهای بیقرار در زمان بروز علائم است. در PLMD حرکات فقط در خواب رخ میدهند، اما در سندرم پای بی قرار فرد در حالت بیداری و استراحت احساس ناراحتی دارد. اگرچه، این دو اختلال اغلب همزمان دیده میشوند و مرز آنها همیشه واضح نیست.
دلایل بروز اختلال PLMD چیست؟
علت دقیق اختلال PLMD اولیه هنوز بهطور کامل مشخص نیست، اما شواهد علمی نشان میدهند که اختلال در عملکرد مسیرهای عصبی نخاع و تنظیم ناقص دوپامین در آن نقش مهمی دارد.
بااینحال، اختلال حرکت دورهای میتواند بهصورت ثانویه و در اثر بیماریها یا عوامل دیگر نیز ایجاد شود. برخی از بیماریها و شرایط که منجر به این اختلال میشوند، شامل موارد زیر هستند:
کمبود آهن و کاهش فریتین
کمبود آهن به ویژه زمانی که سطح فریتین سرم کاهش مییابد، یکی از مهمترین عوامل زمینهساز اختلال حرکت دورهای اندام است.
آهن نقش کلیدی در عملکرد مسیرهای دوپامینرژیک مغز دارد و کاهش آن میتواند تنظیم حرکات غیرارادی را مختل کند. به همین دلیل، در بسیاری از بیماران مبتلا به PLMD، اصلاح کمبود آهن بهتنهایی باعث کاهش قابلتوجه علائم میشود. این موضوع اهمیت بررسی سطح فریتین را حتی در غیاب کمخونی آشکار نشان میدهد.
بیماریهای مزمن متابولیک و داخلی
برخی بیماریهای مزمن مانند نارسایی کلیه، دیابت و بیماریهای کبدی با ایجاد اختلال در متابولیسم، تعادل الکترولیتی و عملکرد اعصاب محیطی، خطر بروز یا تشدید PLMD را افزایش میدهند. در این شرایط، اختلال حرکت دورهای اندام اغلب بهصورت ثانویه ظاهر میشود.
بیماریهای عصبی تحلیلبرنده
بیماریهای عصبی مانند پارکینسون و ام اس بهدلیل درگیری سیستم عصبی مرکزی و مسیرهای حرکتی نخاع، ارتباط مستقیمی با افزایش حرکات غیرارادی در خواب دارند.
در این بیماران، PLMD میتواند بخشی از تابلوی بالینی بیماری عصبی باشد و معمولاً شدت بیشتری دارد.
داروهای موثر بر سیستم عصبی
برخی داروها از جمله داروهای ضد افسردگی، داروهای ضد روان پریشی و آنتیهیستامینها میتوانند با برهمزدن تعادل انتقالدهندههای عصبی به ویژه دوپامین، علائم را تشدید کنند.
در مواردی، شروع یا افزایش دوز این داروها با تشدید حرکات اندام در خواب همزمان است.
بازبینی درمان دارویی میتواند نقش مهمی در کنترل علائم داشته باشد.
عوامل مرتبط با سبک زندگی
سبک زندگی ناسالم نیز نقش قابلتوجهی در تشدید اختلال حرکت دورهای اندام دارد.
مصرف زیاد کافئین، سیگارکشیدن، کمتحرکی و چاقی با کاهش کیفیت خواب و افزایش تحریکپذیری سیستم عصبی همراه هستند.
اصلاح این عوامل اگرچه جایگزین درمان پزشکی نیست، اما میتواند بهعنوان یک مداخله حمایتی، شدت و دفعات علائم را کاهش دهد.
بیشتر بخوانید: بی خوابی مزمن یا اینسومنیا
علائم اختلال حرکت دوره ای اندام
اختلال حرکت دورهای اندام معمولاً بدون شکایت مستقیم بیمار بروز میکند، زیرا بیشتر حرکات در طول خواب رخ میدهند و فرد از آنها آگاهی ندارد.
بسیاری از بیماران تنها بهدلیل خستگی مزمن و احساس فرسودگی در طول روز به پزشک مراجعه میکنند. پیامد این وضعیت در طول روز بهصورت خواب آلودگی مفرط، کاهش تمرکز، افت عملکرد ذهنی و افزایش تحریکپذیری بروز میکند.
در کودکان، این اختلال میتواند شکل متفاوتی داشته باشد و بهجای شکایت از خواب، با افت تحصیلی، رفتارهای بیشفعالانه یا مشکلات توجه و یادگیری خود را نشان دهد.
اختلال PLMD را چگونه تشخیص دهیم؟
تشخیص PLMD فقط با شرح حال قابل اعتماد نیست. مراحل تشخیص شامل موارد زیر است:
- بررسی بالینی: شامل سابقه پزشکی، داروها و گزارش اطرافیان
- تست خواب (پلیسومنوگرافی): معیار طلایی تشخیص اختلال PLMD تست خواب است. بدون hdk تست، تشخیص قطعی عملاً ممکن نیست.
- بررسی شاخص حرکات اندام: بیشاز ۱۵ حرکت در ساعت در بزرگسالان
- آزمایش خون: بررسی آهن، عملکرد کلیه و بیماریهای زمینهای
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر خستگی روزانه، خوابآلودگی یا اختلال تمرکز بهطور مداوم وجود دارد، یا اگر اطرافیان از حرکات غیرعادی در خواب شکایت دارند، مراجعه به پزشک ضروری است.
کنترل و روشهای درمان اختلال حرکت دورهای اندام
درمان PLMD به شدت علائم و علت زمینهای آن بستگی دارد. پزشکان ممکن است پس از تشخیص نوع اختلال حرکت دوره ای اندام با شدت آنها، یک یا چند تا از راههای زیر را انتخاب کنند.
اصلاح کمبود آهن
در صورت پایین بودن فریتین، اصلاح کمبود آهن اولین قدم درمانی است، حتی اگر کمخونی وجود نداشته باشد. افزایش سطح آهن میتواند بهتنهایی باعث کاهش حرکات اندام در خواب شود.
گاباپنتین یا گاباپنتین اناکاربیل
این داروها با کاهش تحریکپذیری عصبی، شدت حرکات اندام و اختلال خواب را کم میکنند. تنظیم دوز توسط پزشک باید تدریجی انجام شود تا عوارض کاهش یابد.
کلونازپام
به تداوم خواب و کاهش بیدارشدنهای مکرر کمک میکند، اما اثر مستقیم کمی بر خود حرکات دارد. بهدلیل خطر وابستگی، مصرف آن محدود و کوتاهمدت است.
داروهای دوپامینرژیک
داروهایی مانند پرامیپکسول در موارد انتخابشده موثرند، اما مصرف طولانیمدت آنها ممکن است باعث تشدید علائم شود. به همین دلیل، گزینه خط اول درمان نیستند.
اصلاح سبک زندگی
کاهش مصرف کافئین و قطع الکل، داشتن برنامه خواب منظم و فعالیت بدنی ملایم میتواند شدت علائم را کاهش دهد این اقدامات نقش حمایتی دارند و جایگزین درمان پزشکی نیستند.
درمان بیماریهای همراه
در اختلال حرکت دورهای اندام ثانویه، کنترل بیماریهایی مانند آپنه خواب، نارکولپسی، بیماریهای عصبی، دیابت و … ضروری است. بدون درمان علت زمینهای، بهبود علائم پایدار نخواهد بود.
0 Comments