تغییر ناگهانی رفتار، گیجی، ناتوانی در تمرکز یا کاهش آگاهی نسبت به محیط یک مشکل ساده نیست. گاهی این تغییرات نشانه بیماری دلیریوم یا روان آشفتگی هستند. حالتی که معمولاً طی چند ساعت تا چند روز ایجاد شده و میتواند در طول روز شدت متفاوتی داشته باشد.
دلیریوم بهویژه در سالمندان، افراد بستری در بیمارستان و بیمارانی که با عفونت یا بیماری شدید روبهرو هستند، دیده میشود.
عفونت، کمآبی، بعضی داروها، مشکلات متابولیک، جراحی یا بیماریهای عصبی میتوانند در بروز آن نقش داشته باشند.
بیماری دلیریوم چیست؟
دلیریوم یا روان آشفتگی نوعی اختلال حاد در توجه، آگاهی و عملکرد ذهنی است. فرد ممکن است نتواند روی یک موضوع تمرکز کند، موقعیت زمانی یا مکانی خود را بهدرستی تشخیص ندهد یا در مدت کوتاهی رفتار متناقضی نشان دهد.
یکی از ویژگیهای مهم روان آشفتگی، شروع نسبتاً سریع آن است. یعنی برخلاف بسیاری از اختلالات شناختی، علائم آن طی چند ساعت یا چند روز ظاهر میشوند.
شدت علائم نیز ثابت نیست. ممکن است بیمار صبح هوشیارتر به نظر برسد؛ اما چند ساعت بعد گیج یا خوابآلود شود. در برخی افراد علائم هنگام شب شدت بیشتری پیدا میکنند.
روان آشفتگی با دمانس تفاوت دارد. زوال عقل معمولاً بهتدریج ایجاد میشود و در مراحل اولیه بیشتر حافظه و سایر تواناییهای شناختی را تحت اثر منفی قرار میدهد.
در مقابل در دلیریوم اختلال توجه و آگاهی واضحتر است و شروع ناگهانی دارد. البته فرد مبتلا به دمانس، میتواند همزمان دچار روان آشفتگی شود و حتی خطر بروز آن در این افراد بیشتر است.
انواع دلیریوم
پزشکان معمولاً روان آشفتگی را بر اساس میزان فعالیت و رفتار بیمار به 3 نوع تقسیم میکنند:
- دلیریوم بیشفعال: بیمار ممکن است بیقرار، مضطرب، تحریکپذیر یا پرتحرک شود. راهرفتن مداوم، مقاومت در برابر دریافت مراقبت، تغییرات سریع خلق و گاهی توهم نیز ممکن است دیده شود.
- دلیریوم کمفعال: فرد ساکتتر از معمول میشود. حرکت و واکنشهای او کاهش پیدا میکند و ممکن است خوابآلود، بیحال یا گوشهگیر به نظر برسد. این نوع گاهی با خستگی یا افسردگی اشتباه گرفته میشود.
- دلیریوم مختلط: بیمار در دورههای مختلف بین حالت بیشفعال و کمفعال جابهجا میشود. برای مثال ممکن است مدتی بیقرار باشد و سپس بسیار کمتحرک و خوابآلود شود.
علائم رایج دلیریوم
علائم بیماری دلیریوم میتوانند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند و حتی طی چند ساعت تغییر کنند.
مهمترین نشانه، اختلال در توجه است. یعنی بیمار نمیتواند بهخوبی مکالمه را دنبال کند، تمرکز خود را حفظ کند یا به پرسشها پاسخ منظم بدهد.
علائم دیگر میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- گیجی و اختلال در تشخیص زمان یا مکان
- مشکل در تمرکز و دنبالکردن صحبت دیگران
- کاهش حافظه کوتاهمدت
- تفکر یا صحبت نامنظم
- خوابآلودگی یا کاهش سطح هوشیاری
- بیقراری و تحریکپذیری
- تغییرات ناگهانی خلق
- توهم
- برهمخوردن چرخه خواب و بیداری
دلایل ابتلا به روان آشفتگی
علت دلیریوم معمولاً یک موضوع واحد ندارد و در برخی افراد چند عامل همزمان باعث ایجاد آن میشوند.
عفونتهایی مانند عفونت ادراری یا ذاتالریه، کمآبی، کاهش سطح اکسیژن، اختلالات الکترولیتی و بیماریهای شدید از دلایل شناختهشده هستند.
بعضی داروها نیز میتوانند در ایجاد روانآشفتگی نقش داشته باشند؛ بهویژه داروهایی که بر سیستم عصبی اثر میگذارند.
مصرف یا قطع ناگهانی الکل و بعضی مواد مخدر نیز ممکن است باعث روان آشفتگی حاد شود.
بستریشدن، جراحی، درد شدید، کم خوابی و تغییر ناگهانی محیط از دیگر عوامل مهم هستند.
برخی بیماریها و اختلالات عصبی مانند سکته مغزی ممکن است باعث دلیریوم شوند.
همچنین در بعضی مبتلایان بیماری صرع، وضعیت پس از تشنج ممکن است با اختلال هوشیاری و گیجی همراه شود.
سن بالا، وجود مشکلات شناختی قبلی، اختلال بینایی یا شنوایی و ابتلا به بیماریهای متعدد نیز خطر روان آشفتگی را افزایش میدهند.
روشهای تشخیص دلیریوم
برای تشخیص دلیریوم پزشک ابتدا بررسی میکند تغییرات ذهنی از چه زمانی شروع شدهاند و آیا نسبت به وضعیت طبیعی بیمار تفاوت واضحی وجود دارد یا خیر. اطلاعات خانواده یا مراقبان در این مرحله بسیار مفید است.
معاینه شامل ارزیابی وضعیت ذهنی، میزان توجه، آگاهی، حافظه و نحوه پاسخدادن بیمار است.
در صورت نیاز، آزمایش خون و ادرار، بررسی سطح اکسیژن و الکترولیتها، تصویربرداری مغز یا سایر آزمایشها انجام میشوند.
اگر احتمال تشنج وجود داشته باشد، ممکن است نوار مغزی (EEG) نیز درخواست شود.
راههای پیشگیری از ابتلا به روان آشفتگی
همه موارد دلیریوم قابل پیشگیری نیستند، اما در افراد پرخطر میتوان احتمال بروز آن را کاهش داد. از جمله اقدامات مهمی که باید رعایت کنید:
- حفظ آب و تغذیه مناسب
- کنترل درد
- درمان عفونت
- کمک به تحرک بیمار
- ایجاد برنامه خواب منظم
همچنین بهتر است بیمار در محیطی آشنا و آرام قرار بگیرد و تا حد امکان جابهجاییهای غیرضروری کاهش پیدا کند.
وجود ساعت و تقویم، صحبت منظم با بیمار و حضور افراد آشنا به حفظ جهتیابی کمک میکند. استفاده از عینک و سمعک نیز در افراد دارای مشکلات بینایی یا شنوایی اهمیت دارد.
پزشکان همچنین باید داروهای بیمار را بررسی کنند. زیرا مصرف همزمان چند دارو یا بعضی داروهای خاص میتواند خطر دلیریوم را افزایش دهد.
بیشتر بخوانید: روان پریشی پس از زایمان
درمان دلیریوم
اصل درمان روان آشفتگی، پیدا کردن و اصلاح علت زمینهای است.
اگر عفونت باعث بروز علائم شده باشد، درمان بهموقع اهمیت زیادی دارد.
اگر بیمار کم آب باشد، مایعات و اصلاح اختلالات بدن در اولویت قرار میگیرد. همچنین پزشک باید داروهای بیمار را بررسی کند و دارویی را که باعث گیجی نقش دارد، تغییر دهد.
در کنار درمان علت، مراقبت حمایتی اهمیت زیادی دارد. تامین مایعات و غذا، کنترل درد، حرکت ایمن، ایجاد محیط آرام، حفظ خواب شبانه و حضور خانواده میتوانند به بهبود بیمار کمک کنند.
دارودرمانی معمولاً درمان اصلی روانآشفتگی نیست. در موارد خاص، مانند بیقراری شدید که خطر آسیب به بیمار یا اطرافیان وجود دارد، پزشک ممکن است برای مدت محدود از دارو استفاده کند. نوع دارو باید بر اساس علت و شرایط بیمار انتخاب شود.
دلیریوم چقدر طول میکشد؟
مدت زمان روان آشفتگی مشخص نیست. در بعضی افراد علائم ظرف چند ساعت یا چند روز کاهش پیدا میکنند. اما بهبود در برخی بیماران ممکن است هفتهها و گاهی حتی ماهها طول بکشد.
شدت بیماری زمینهای، سن، وضعیت سلامت قبلی و سرعت درمان علت اصلی بر مدت بهبودی اثر دارند.
0 دیدگاه