اختلال روان پریشی یا سایکوز: علت، علائم، تشخیص و درمان

در پهنه وسیع روان‌شناختی انسان، هیچ وضعیتی به‌اندازه سایکوز یا روان ‌پریشی با رمز و راز و پیچیدگی عجین نشده است. این پدیده که در واقع نوعی گسست موقت یا مداوم از واقعیت‌های عینی محسوب می‌شود؛ یکی از چالش‌برانگیزترین تجربیات بشری است که تمام ارکان زندگی اجتماعی و خانوادگی فرد مبتلا را تحت تاثیر قرار می‌دهد. درک صحیح این وضعیت نیازمند آن است که از نگاه‌های کلیشه‌ای فاصله بگیریم و به عمق آن نفوذ کنیم.

در این متن تلاش کردیم تا با تکیه بر منابع علمی معتبر، مسیری روشن برای شناخت، تشخیص روان پریشی و درمان این اختلال ترسیم شود.

روان ‌پریشی یا سایکوز چیست؟

روان ‌پریشی یا سایکوز در واقع اصطلاحی کلی و چتری برای توصیف مجموعه‌ای از تجربیات ذهنی است که در آن فرد توانایی متمایز کردن افکار درونی از واقعیت‌های بیرونی را از دست می‌دهد.

در طول یک دوره بیماری، فرد مبتلا، ممکن است چیزهایی را تجربه کند که برای دیگران قابل مشاهده یا شنیدن نیست و یا باورهایی پیدا کند که با هیچ منطق و استدلالی سازگاری ندارند.

علت بروز اختلال روان پریشی چیست؟

دلایل بروز، محصول تعامل پیچیده عوامل ژنتیکی، بیولوژیکی و محیطی است. در سطح بیولوژیک، عدم تعادل در انتقال‌دهنده عصبی دوپامین نقشی محوری دارد. چراکه نوسان این ماده باعث می‌شود مغز به محرک‌های عادی، معنای بیش از حد ببخشید و دچار توهم و هذیان شود.

علاوه‌بر وراثت، مشکلات پزشکی نظیر آسیب‌های مغزی، تومورها، هانتینگتون، سکته مغزی، بیماری‌های عفونی اختلالات خودایمنی مثل ام‌ اس مستقیماً با تخریب بافت مغز زمینه‌ساز بیماری می‌شوند.

همچنین کمبود شدید ویتامین‌های گروه B و محرک‌های محیطی همچون استرس‌های خردکننده، تروما، محرومیت از خواب و مصرف مواد مخدر (به‌ویژه ماری ‌جوانا) به‌عنوان کاتالیزورهای نهایی، باعث بروز اولین دوره بیماری در افراد مستعد می‌شوند.

بیشتر بخوانید: بیماری پارکینسون چیست؟

علائم سایکوز

علائم سایکوز بسیار گسترده هستند و معمولاً در چهار حوزه اصلی طبقه‌بندی می‌شوند.

1. توهمات، بارزترین نشانه هستند که در آن فرد حواسی را تجربه می‌کند که منبع خارجی ندارند؛ شنیدن صداهای غریبه که ممکن است دستور بدهند یا نقد کنند، رایج‌ترین نوع آن است.
2. هذیان‌ها بخش دیگری از علائم هستند که شامل باورهای غلط و بسیار قوی می‌شوند. برای مثال، فرد ممکن است عمیقاً باور داشته باشد که قدرت‌های ماورایی دارد یا گروهی به‌دنبال آسیب‌رساندن به او هستند.
3. حوزه سوم شامل تفکر و گفتار آشفته است؛ در این حالت فرد نمی‌تواند رشته افکار خود را حفظ کند. از موضوعی به موضوع دیگر می‌پرد و کلام او برای دیگران نامفهوم یا بی‌ربط جلوه می‌کند.
4. در نهایت، تغییرات رفتاری و خلقی به‌شکل گوشه‌گیری شدید اجتماعی، افت ناگهانی در رعایت بهداشت فردی، اضطراب افسارگسیخته و یا انجام حرکات بدنی غیرعادی و تکراری بروز می‌یابد.

تشخیص روان پریشی

در مرحله نخست، ارزیابی جامع سلامت روان توسط یک روانپزشک یا روانشناس انجام می‌شود که در آن متخصص با دقت به بررسی الگوهای فکری، رفتارهای اخیر و تغییرات خلقی فرد می‌پردازد.

در گام بعدی، انجام معاینات فیزیکی و عصبی برای ردکردن احتمالات جسمی نظیر تومور یا عفونت ضرورت دارد. این مسیر با انجام آزمایش‌های تکمیلی شامل آزمایش خون (برای بررسی هورمون‌ها و ویتامین‌ها)، غربال‌گری مواد مخدر و تصویربرداری‌های مغزی مانند MRI مغز تکمیل می‌شود.

دقت در این ارزیابی‌ها حیاتی است؛ زیرا ریشه‌یابی دقیق علت، مسیر درمانی کاملاً متفاوتی را پیش روی متخصص قرار می‌دهد.

روش های رایج درمان روان پریشی

درمان سایکوز یک فرآیند چندجانبه است که در آن زمان، حیاتی‌ترین عنصر محسوب می‌شود.

دارودرمانی

اصلی‌ترین روش درمان، استفاده از داروهای ضد روان ‌پریشی یا آنتی‌سایکوتیک با نظر متخصص اعصاب و روان است. این داروها با هدف تنظیم تعادل مواد شیمیایی در مغز، به‌ویژه تعدیل سطح دوپامین، طراحی شده‌اند. با مصرف مستمر این داروها زیر نظر پزشک، شدت توهمات و هذیان‌ها به مرور کاهش یافته و فرد توانایی بازگشت به واقعیت را پیدا می‌کند.

روان‌ درمانی

پس از آنکه وضعیت بیمار با دارو به ثبات نسبی رسید، روان‌درمانی آغاز می‌شود. روش‌هایی مانند درمان شناختی رفتاری (CBT) به فرد کمک می‌کنند تا مهارت‌های مقابله‌ای را یاد بگیرد. در نتیجه بتواند بین افکار واقعی و افکار ناشی از بیماری تمایز قائل شود.

همچنین جلسات گروهی یا فردی روان درمانی به بازسازی اعتماد‌به‌نفس آسیب‌دیده فرد سایکوز، کمک فراوانی می‌کند.

حمایت‌های اجتماعی و خانوادگی

بهبودی در خلا اتفاق نمی‌افتد. آموزش خانواده برای درک ماهیت بیماری و دوری از قضاوت، محیطی امن برای بیمار فراهم می‌کند. همچنین برنامه‌های حمایتی برای بازگشت به تحصیل یا کار، از انزوای بیمار جلوگیری کرده و امید به زندگی را در او تقویت می‌کند.

مراقبت‌های تخصصی هماهنگ (CSC)

این رویکرد مدرن که بر پایه کار تیمی بنا شده است، شامل همکاری نزدیک روان ‌پزشک و بیمار است. در این روش، تصمیم‌گیری‌ها به‌صورت مشترک انجام می‌شود تا تمام نیازهای زیستی، روانی و اجتماعی فرد به‌طور هم‌زمان پوشش داده شود.

انواع اختلال روان پریشی

اختلالات روان ‌پریشی براساس مدت زمان، علت بروز و علائم همراه، به انواع مختلفی تقسیم می‌شوند.

• اسکیزوفرنی: بیماری مزمنی که حداقل ۶ ماه تداوم دارد.
• اختلال اسکیزوافکتیو: حالتی که فرد هم علائم روان ‌پریشی و هم علائم اختلال خلقی (افسردگی یا مانیا) را هم‌زمان تجربه می‌کند.
• اختلال روان ‌پریشی کوتاه یا هذیانی: واکنشی شدید به یک استرس بزرگ که کمتر از یک ماه طول می‌کشد و فرد کاملاً بهبود می‌یابد.
• روان ‌پریشی پس از زایمان: وضعیتی حاد و اورژانسی که به‌دلیل تغییرات شدید هورمونی و روانی پس از زایمان رخ می‌دهد.

خطرات سایکوز و عوارضی که به دنبال دارد…

نادیده ‌گرفتن بیماری یا تاخیر در درمان آن می‌تواند منجر به بروز خطرات جدی و گاه جبران‌ناپذیری شود.

خطر آسیب به خود و خودکشی در میان این افراد به‌دلیل فشار روانی ناشی از توهمات یا هذیان‌های دستوری بسیار بالاتر از میانگین جامعه است.

در برخی موارد حاد، اگر فرد احساس کند که از سوی دیگران در خطر است، ممکن است برای دفاع از خود رفتارهای تهدیدآمیز یا خشونت‌آمیز نشان دهد.

علاوه‌بر خطرات فیزیکی، افت شدید عملکرد در حوزه‌های کلیدی زندگی مانند تحصیل، اشتغال و روابط عاطفی، فرد را به‌سمت انزوای کامل سوق می‌دهد.

3 استیج بیماری سایکوز

سیر رشد اختلال روان پریشی معمولاً از سه مرحله مشخص عبور می‌کند که شناخت آن‌ها به تشخیص زودرس کمک می‌کند.

1. مرحله پیش ‌درآمد (Prodrome): تغییرات ظریف در خلق‌وخو، اختلال خواب، کناره‌گیری از دوستان، اختلال پرخوابی و افت عملکرد. این مرحله می‌تواند ماه‌ها طول بکشد.
2. مرحله حاد (Acute): همراه با فوران علائم واضح مانند توهم و هذیان است. در این مرحله فرد کاملاً در دنیای ذهنی خود غرق می‌شود.
3. مرحله بهبودی (Recovery): با درمان، علائم فروکش می‌کنند. در این فاز، بازتوانی و جلوگیری از عود مجدد اولویت دارد.

سوالات متداول درباره سایکوز

آیا سایکوز دائمی است؟

خیر، برخلاف باورهای قدیمی، این بیماری لزوماً یک وضعیت دائمی و همیشگی نیست.

آمارهای علمی نشان می‌دهند که حدود ۲۵ درصد از این افراد هرگز دوره دیگری را در طول زندگی خود تجربه نخواهند کرد و ۵۰ درصد دیگر نیز، با کمک داروها و درمان‌های نوین می‌توانند زندگی کاملاً عادی داشته باشند.

چه افرادی بیشتر در معرض روان ‌پریشی هستند؟

آسیب‌پذیرترین گروه سنی، جوانان در اواخر نوجوانی تا اواسط دهه بیست زندگی هستند. دلیل آن این است که مغز در این دوران در حال انجام آخرین مراحل تکاملی خود است.

علاوه ‌بر سن، افرادی که سابقه خانوادگی بیماری‌های شدید روانی دارند، تحت استرس‌های مزمن بوده و مواد مخدر روان‌گردان مصرف می‌کنند، بیشتر در معرض خطر هستند.

تست روان ‌پریشی مناسب چیست؟

امروزه تست‌های غربال‌گری آنلاین معتبر، مانند تست‌های انجمن سلامت روان آمریکا، در دسترس هستند. اما این تست‌ها هرگز جایگزین تشخیص قطعی پزشک نیستند. تست روان ‌پریشی مناسب و استاندارد، تنها از طریق یک ارزیابی جامع بالینی توسط متخصص، انجام می‌پذیرد.

آیا روان ‌پریشی قابل درمان است؟

بله، سایکوز امروزه یکی از اختلالات قابل مدیریت در روان‌پزشکی محسوب می‌شود. با ترکیب دارودرمانی‌های نوین و مداخلات روان‌شناختی، درمان کاملا امکان‌پذیر است.